Ana Sayfa
Guleman Kromu
 29 Ekim 1939 tarih ve 48 sayılı Altan Dergisi


KROM VE TÜRKİYE KROMLARI

Son yıllarda Türk Cumhuriyetinin ihraç maddeleri arasına giren krom, istihsalât itibariyle her gün biraz daha artmaktadır. Memlekete gelir temin eden bu maden cevherinin nasıl bulunduğunu, bugünkü vaziyetini ve istikbalini öğrenmek faydalıdır.

Orta okul tarih ve medenî bilgiler öğretmeni Ömer Kemal Ağar tarafından yazılarak bastırılan ''Madenili'' adlı kitaptan aşağıdaki satırları naklediyoruz...


Krom madeninin bulunduğu saha Maden kasabasından 25 kilometre uzaktadır. Asıl kromun çıkarıldığı yere Guleman denilmektedir.

Türk'e servet ve refah getiren Guleman kromunu izah etmeden önce krom cevherinin tarihi hakkında bir kaç satır yazmağı faydalı buluyorum:

Krom madeninin tarihi zannedildiği kadar pek eski değildir. 1762 tarihinde (J. G. Lehman) Rusya'da ilk defa bu cevherin izine rast gelmiştir. 4 Teşrinisani 1797 de Paris Politekniği Profesörü Vaquelin tahlil etmeğe muvaffak olmuştur. Renk hususundaki kuvvetten dolayı Krima adını vermiştir. Bundan sonra krom, sanayi hayatına karışmıştır.

Rusya'da 1762, Amerika'da 1827'de, Türkiye'de 1848'de, Yeni Kaledonya'da 1874'te, Hindistan'da 1903'de, Rodezya'da 1906'da keşfolunarak istihsalâta başlanmıştır. Evvelâ boya ve sonra porselen ve yüksek hararete dayanan tuğla yapılmasında istimal olunmuştur.

Destere çelik, demir keski, zırh levhalar krom istihlâk sahalarıdır. Boya imalâtında da yerini muhafaza etmektedir.

1897'de krom istihsalâtı (30) bin ton iken 1906'da (100) bin tonu bulmuştur. 1929'da (580) bin ton olmuştur. 1926'da iktisadi buhranın başlaması üzerine krom istihsalâtı biraz eksilmiştir. 1932'de umumî istihsalâtın 233.341 ton olduğu göz önüne getirilirse sukutun % (40) ı bulduğu kolayca anlaşılır.

Türkiye'de Krom

Yukarıda da işaret edildiği üzere (19) uncu asrın ortalarında Türkiye'de krom bulunmuştur. Dünya piyasalarına hakim bir vaziyete de geçmiştir. Beynelmilel sahada edindiği bu yüksek mevki maalesef muhafaza edilememiştir. Buna da sebep. Avrupa'nın geniş ihtiyaçlarını karşılayabilmek için çok miktarda krom istihsal eden memleketlerle ticarî münasebatta bulunmalarıdır. Türkiye'ye karşı beslenen kin ve düşmanlık da Türk malını revaçtan düşürmüştür. Memlekette göze çarpan idaresizlik de buna inzimam ederek, işgal edilen mevki muhafaza olunamamıştır. Bunda ekonomi politikasının mahiyet ve şümulünün idrak edilemeyişinin bariz vasıflarını görmek de kabildir.

Bütün dünyada krom istihlâk sahası çok artmıştır. Şimdiye kadar krom istihlâk miktarı (300 - 500) bin ton arasında kalmıştır. Hiç bir zaman bakır, kurşun, çinko gibi milyon tonları bulamamıştır.
Cumhuriyet Türkiyesi, krom istihsalinde sistematik bir tarzda çalışmağa başlamış ve fakat bu sefer dünya krom ticaretini kontrol eden teşekküller karşısında kalmıştır. Buna rağmen müşterinin artması, Türk kromlarını sarsamamıştır.

Guleman Kromu

Umumî harpte Bakır madeni Almanlar tarafından işletiliyordu. O zaman hükümet, mühendis Abdullah Hüsrev'i orada bulunmağa memur etmişti. Abdullah Hüsrev, bu değerli ve çalışkan mühendis, yalnız Ergani bakır istihsal sahasında kalmıyor, civarını dolaşıyor, tetkiklerde bulunuyordu.

Ergani Madeni'nin 20 kilometre şimali şarkîsindeki Guleman tepelerine geldiği zaman krom cevherini gördü. Toprak üzerinde bol miktarda kendini gösteren krom, mühendisi çok sevindirmişti. Derhal hükümete krom cevherinin mebzul bulunduğu hakkında bir rapor verdi. Harp bütün şiddetiyle devam ettiği için krom istihsalâtına hemen geçilemedi. Yalnız (maadini mekşufe) meyanına ithal edilmekle iktifa edildi.

Uzun ve ciddî tetkiklere de bittabi zamanın müsaadesizliği yüzünden girişilemedi.

Demiryolu Maden'e geldikten (29 Ağustos 1935) sonra Maden Arama Enstitüsü, ilk etüdlerini yaptı. Ve derhal işletilmesi karar altına alındı.

14/4/935 tarihli kanuna göre kurulan Etibank'a devrolundu.

Etibank'ın memurları 936 yılı 28 Martı'nda buraya geldiler. Ve 14 Mayıs'ta ilk kazmayı vurdular. Bu hayırlı ve uğurlu gün Türk haricî ticaret hayatına yeni bir hayır vermiş oldu.

Krom Cevheri

Krom madeninin ihtiva ettiği cevher çok şayanı dikkattir. Hiçbir yerde bu yüzdeler bulunamamıştır. Guleman krom madeninin tahlilleri % 50 - 55 arasında tahavvüller göstermektedir. Muhtelif yerlerden alınarak yapılan tahlillerde vasati % 49'dan aşağı düşmemiştir. Dünyanın en zengin ve en kolay istihsal olunur madenlerinden biri değil, belki de birincisidir.

Guleman Şehri

Krom şirketi Guleman'da işe başladıktan sonra fennî ve medenî tesislerde büyük bir gayret ve hızla yapılmıştır. Dağ başında yepyeni ve modern küçük bir şehir vücud bulmuştur.

Elektrik tesisatı, atölyeler, lâboratuarlar, amele ve memur evleri, hastahane ve yemekhaneler tamamen yapılmıştır. Fırınıyla, bakkal dükkânıyla, memur evleriyle ve diğer bütün ihtiyaçları karşılayacak asrî tesisleriyle küçük, fakat sevimli ve cazip bir Türk şehri yaratılmıştır.

Deniz sathından 1200 küsur metre yüksek olan, havası ve suyu itibariyle de müstesna bir hususiyet gösteren Guleman bir yayla, bir sayfiye şehridir.

350 amelenin burada iş kanununa uygun bir surette çalıştıklarını gördüm. Bunlarla temas ettim. Sevinçlerine de ortak oldum.

Guleman Hava Hattı

Guleman ile Maden istasyonu arasındaki mesafe arasında kamyonlar ile krom nakledilmekte idi. Fakat zaman, mevsim ve diğer mecburi sebepler yüzünden kromu vagonlara sevk etmek ihracatı daraltacaktı. Bunu göz önünde bulunduran krom şirketi ve onun bağlı bulunduğu Etibank bir hava hattının yapılmasını faydalı ve zarurî gördü ve tesisata da başladı.

Guleman hava hattı 4 Temmuz 1937 de işlemeye açıldı. 18 kilometrelik olan bu hat, ilk günlerde tecrübe edildi. Ve noksanları tamamlandı. Günde 400 ton kromu, Maden istasyonuna nakledecek olan bu hat Cumhuriyetin 14 üncü yıldönümünde Tunceli vali ve kumandam dördüncü umumî müfettiş Korgeneral Abdullah Alpdoğan tarafından kuşat resmi yapıldı.

Krom İstihsalâtımız

Son beş yıl içindeki krom istihsalâtımızı şu suretle tespit eylemek kabildir:

Sene-----------Ton

932........... 55.216.
933........... 75.369
934..........119.844
935..........150.472
936..........163.879

Krom istihsalâtımızda en başta gelen rakiplerimiz Cenubi Rodezya, Rusya, Cenubî Amerika ve Yeni Kaledonya'dır. Rodezya'nın yıllık istihsalâtı 72 bin tondur. Diğerleri daha sonra gelir.

Türkiye krom ihracatında birinci mevkii işgal etmektedir.

Krom İhracatımız

Son beş yıl içinde krom ihracatımız söyle bir inkişaf kaydetmiştir:

Sene-------Ton-----------100 Lira

1932.......35.751..........1599
1933.....109.559...........2668
1934.....111.831...........2633
1935.....145.723...........2869
1936.....149.681...........2926

1936 yılında en çok krom ihraç ettiğimiz memleketler sırasıyla şunlardır:

Devletler-------------Ton---------100 lira

Almanya.............64.472..........1333
İsveç..................34.587............712
Fransa................16.936............298
Amerika..............13.919............226
Hollanda...............9.984............190
Norveç..................4.875.............84

1937 senesi içinde (46) bin ton istihsal olunmuştur. Bu sene evvelki elde mevcut bir stok ile (48.173) ton krom satışı yapılmıştır. Bu işler için (107.758) işçi karşılığı ödenmiştir. Krom nakliyatından dolayı devlet demiryollarına bu sene içinde (338.306) lira ödenmiştir. Geçen yıl bizden en çok Amerika, Almanya, Avusturya ve İtalya krom almıştır.

Günden güne artan dünya krom sarfiyatında Türkiye mümtaz bir mevki sahibidir. Krom şirketi yeni teessüs etmiş olmasına rağmen elde ettiği netice şayanı dikkattir. 1937 senesinin (190.000) ton miktarında bulunan memleket krom ihracatının mühim bir kısmını vermiştir.

1938 krom ihracatının daha yüksek olacağını tahmin etmek bir kehanet işi değildir. Krom şirketinin 1 Kânunusani 938 tarihine kadar Mersin'de ve Guleman'da elinde mevcut krom stoku (106) bin liraya yakın bir kıymet arz etmekte idi.

Krom Şirketinin kâr ve masrafı

Şirketin 1936 yılı bilançosunda 19.607 liralık bir sabit kıymetler rakamı görülüyordu. Bu yıl bu rakam 525.564 liraya yükselmiştir. Çünkü geçen yıl içinde bir çok inşaat ikmal olunmuştur.

Şirket havaî hatta (317.780), iltisak hattına (22.110), binalara (94.667), su ve elektrik tesislerine (27.394), yollara (11.445), muhtelif makine ve eşyaya (32,604) lira sarf edilmiştir.

Krom cevherinin fazlalığı ve değerinin yüksekliği bu paranın bir kaç yıl içinde ödenmesini kolaylaştıracak mahiyettedir.

Şirket geçen sene satış ve muamelelerinden dolayı (453.081) liralık bir kâr temin etmiştir. Bütün sabit kıymetler amortismanı, ilk tesis masrafları itfası, vergi ve sair tediyesi % 10 ihtiyat akçesi çıktıktan sonra (249.772) lira safı kâr kalmaktadır.

Not: Altan Dergisi, Elazığ Halkevi'nin resmi yayın organıdır.

Yazan: Lütfi ERGENE





Araştırma Kategorileri
Twitter - @bizmadenliyiz
Son Eklenen Fotoğraf
Ziyaretçi İstatistiği

Aktif  Online Ziyaretçi : 15

Toplam Ziyaretçi Sayısı : 3250340

İlk Yayın Tarihi :   06.12.2006