Ana Sayfa
Ergani Bakırı Teyyare İle Taşınıyor
 Dünkü gazetede gerek Türk medeniciliği, gerek Türk tayyareciliği için gayet mühim bir haber vardı; Ergani madeni bakırının Diyarbakır-Ergani demiryolu yapılıncaya kadar tarik-i havai (hava yolu) ile Bağdat demiryolu istasyonlarına naklini temin etmekten ibaret olan bu habere pek çok sevindik. Pek yakın zamanda faaliyet sahasında tahakkukunu (gerçekleşmesini) görmek istediğimiz ve göreceğimizi ümit ettiğimiz bu teşebbüs, Ergani bakırlarının derakap (hemen) piyasaya çıkarılmasını ve bu yüzden memlekette yüz binlerle lira girmesini temin edeceği gibi Türkiye tayyareciliği inkişafına (gelişmesine) de pek çok hizmet edecektir.

 



Yunkers şirketinin bu işe tahsis edeceği, 3 ton bakır nakline kabiliyetli 200 muazzam tayyarelerde hiç şüphesiz bir çok Türk tayyareci çalışacaktır.

Fakat bu teşebbüsün tayyarecilik itibarıyla en büyük kıymetini, yolsuz, demiryolsuz memleketimizde, tayyareile eşya nakliyatı hususunda ilk muhim nin(adımın) atılmış olması teşkil edecektir.

Bakır madeninin kain bulunduğu Ergani'ye Bağdat demiryolu istasyonlarından en yakın olanları Mardin ile Reisüleyn'dir. Mardin ile Ergani'nin mesafesi tarik-i hava ile 110 km dir ki, tayyareler için nihayet 45-50 dakikalık bir mesafe demektir. Ergani bakırlarının tonu İngiltere piyasasında 60 İngiliz lirasına satıldığına göre, tayyare vasıtasıyla nakliyata bağlandığı taktirde bu vasıtanın sürat ve kolaylığından istifade için ihracata canlılık verileceği şüphesizdir. Hülasa, Ergani bakırlarının tayyare ile nakli teşebbüsü Ergani ve havalisine her sene büyük bir servet girmesine intac edecek (yol açacak), sivil Türk tayyareciliğinin inkişafına da büyük hizmetler ifa edecektir. Binaenaleyh bu teşebbüsün bir an evvel faaliyet sahasına geçmesini temenni ederiz.

Yukarıda yer alan haberin orjinal gazete metni.





Chester Projesi

Bir ABD-Kanada ortaklık grubu olan Otoman-American Development Company'ye Doğu Anadolu'da demiryolu yapım ve çevresindeki madenleri işletme ayrıcalığı tanıyan proje.

Otoman-American Development Company'nin kurucusu ABD'li emekli amiral Colby M. Chester, 1911'de bu şirket aracılığıyla Sivas-Van arasında Musul ve Kerkük'e yan hatlarla bağlanacak bir demiryolu hattı kurma ve bu hattı Akdeniz kıyısındaki Yumurtalık'a (Adana) kadar uzatarak burada bir liman yapma konusunda bazı girişimlerde bulundu. Şirket bu işlerin karşılığında demiryolu çevresinde petrol de dahil olmak üzere bütün madenleri işletme ayrıcalığı alacaktı. Ön anlaşması yapılan proje Meclis-i Mebusan'da reddedildi.

Kurtuluş Savaş'ından sonra, Kasım 1922'de Ankara'ya gelen Chester'ın oğlu A. Chester'ın bu girişimi yeniden gündeme getirmesi üzerine başlayan görüşmeler sonunda yeni sözleşmeler yapıldı. Buna göre, şirket Türk hükümetinden herhangi bir kur garantisi ya da para yardımı talep etmeksizin, Doğu Anadolu'da ve Musul-Kerkük bölgesinde yaklaşık 4.400 km. demiryolu hattı döşeyecek, Karadeniz ve Akdeniz kıyısında üç tane liman yapacaktı. Şirkete buna karşılık demiryollarının her iki yanında 20'şer km.'lik alandaki yer altı kaynaklarını işletme ayrıcalığı tanınacaktı. Şirket böylece Harput-Yumutalık, Sivas-Van, Musul-Kerkük, Samsun-Sivas, Ankara-Musaköy, Çatlı-Erzurum, Erzurum-Beyazıt, Aşkale-Karadeniz, Şefaatli-Kayseri, Kayseri-Ulukışla ve Hacıbayram-Çelikli demiryolu hatları ile Samsun, Yumurtalık ve Trabzon'da birer limanın yapımını üstleniyordu. Ayrıca şirkete şözleşmedeki ilke ve kurallara bağlı olarak ileride başka demiryollarının yapımı ve işletme hakkı da veriliyordu. Şirketin yapacağı bütün demiryolları, limanlar, işletmeye açacağı madenler, elektrik santralleri ile bunların gelirleri 99 yıl sonra Türk hükümetine devredilecekti.

Sözleşmeler 9 Nisan 1923'de TBMM'de onaylandıysa da, şirketin asıl ilgisinin Ortadoğu (Musul ve Kerkük) petrollerine yönelik olması, Lozan Antlaşması'yla da Musul ve Kerkük'ün Türkiye'den ayrılması nedeniyle proje uygulanmaya konamadı. Bunun üzerine Türk hükümeti 18 Aralık 1923'de sözleşmeleri feshetti.

(Ana Britannica, cilt: 5, sayfa: 571)

 

Yazar: Lütfi ERGENE





Araştırma Kategorileri
Twitter - @bizmadenliyiz
Son Eklenen Fotoğraf
Ziyaretçi İstatistiği

Aktif  Online Ziyaretçi : 7

Toplam Ziyaretçi Sayısı : 3267178

İlk Yayın Tarihi :   06.12.2006