Ana Sayfa
Ergani Bakır İşletmesi Müessesesi
 Ergani'deki bakır yatakları çok eski devirlerden beri malûm olan bir madendir. Bu madenin milâttan 2000 sene evvel Asuriler tarafından ilk defa bulunarak buradan bakır çıkartıldığı tahmin edilmektedir. 12. asrın başlangıcında Araplar tarafından da bu madenden muftelif zamanlarda istihsal yapılmış ve cevher iptidaî vesaitle eritilerek elde olunan bakır kullanılmıştır. 1850 yılından itibaren bu madenin Osmanlı Devleti tarafından emaneten idaresine başlanmıştır. Bu idare ve işletme şekli de 1915 senesine kadar devam etmiştir.


Bu madenle ciddi alaka 1917 senesinde başlamıştır. 14 Ağustos 1917 ve 4 Ağustos 1918 tarihlerinde akdolunan mukavelenameler ile Ergani'de bakır taharri ve işletme imtiyazı İtibari Milli Bankası tarafından temsil edilen bir gruba verilmiş ise de madenin işletilmemesi yüzünden bankanın imtiyazı feshedilmiş fakat 1924 senesinde Ergani Bakır Türk Anonim Şirketi kurulmuştur.

Şirketin ilk kuruluşunda sermayesi 3 milyon liradan ibaret bulunuyordu. Bu meblâğın 1 milyon lirası Maliye namına, 5 yüzbin lirası İtibari Milli Bankası namına kayıtlı, 1.5 milyon liralık kısmı da Alman sermayedarların elinde idi.

Bu suretle 1925 senesinde şirket kurulduktan sonra muhtelif zamanlarda inşaat ve harfiyat işlerine girişilmiş ise de asıl izabe tesisatı 1937 senesi ortalarında sipariş olunmuştur. Elektrik santralinin, siloların ve konkasaj tesisatının geç ısmarlanması, izabe tesisatının da muayyen zamanda bitirilmemesi ve tecrübe işletmesinin uzaması yüzünden, normal istihsale, şirketin teşekkülünden 14 sene sonra yani 1939'un ikinci yarısında geçilebilmiştir.

Esasen bu müddet zarfında şirketin bünyesinde de değişiklikler vukua gelmiş bulunuyordu. İtibari Milli Bankası'nın 1927 senesinde Türkiye İş Bankası ile birleşmesi üzerine 5 yüzbin liralık hisse Türkiye İş Bankası'na geçmiş ve bu miktarın 8 bin lirası Türk Grubunu temsilen İdare Meclisi azalığında bulunan sekiz zatın uhdesine intikal etmiştir.

Maliyeye ait 1 milyon liralık hisse, 1926 senesinde teşekkül eden Sanayi ve Maadin Bankası'na devredilerek şirket bu bankanın iştirâkleri arasında yer almıştır. Bilâhare Sümerbank'ın teşekkülü üzerine bu iştirâk hissesi kısa bir zaman için Sümerbank'ın idaresinde bulunmuştur.

Devletin memleket madenleri ile daha yakından bir alâka hissetmesi ve işletmecilik yapmak sureti ile bu sahaya bilfiil müdahaleye karar vermesi neticesinde bu işlerle meşgul olmak maksadı ile Etibank'ın 1935 senesinde vücut bulması üzerine bu iştirak hissesi tabiati ile bu bankaya devrolmuştur. Uzun seneler devam eden hazırlık devresi şirketin mühim miktarda zararına mucip olduğundan, Alman sermayedarlarının 1.5 milyon liralık hissesi, şirketin 1936 senesine kadar olan zararı nazarı itibara alınmak sureti ile 850 bin TL Etibank'ça satın alınmıştır.

1936 senesi Kasım ayında toplanan olağanüstü Genel Kurul kararı ve Hükûmet tasvibi ile 3 milyon liralık kuruluş sermayesi 4.5 milyon liraya iblâğ edilmiş ise de, Türkiye İş Bankası'nın tezyidi sermayeye iştirakten vazgeçmesi üzerine 1.5 milyon liralık munzam sermayenin tamamı Etibank tarafından taahhüt ve tediye olunmuştur. Bu itibarla bu tarihten itibaren Etibank şirket sermayesinin dokuzda sekizine malik ve şirket idaresine fiilen hakim bir duruma girmiştir.

Tezyid edilerek 4.5 milyon liraya iblâğ olunan sermayenin 1.5 milyon liraya tecavüz eden bir kısmı o esnada zarara inkılâp etmiş durumda olması dolayısı ile şirket madenin amenajmanı ve işletilmesi için lüzumlu sarfiyatı kendi kaynakları ile başaracak takatta değildi. Yukarıda gördüğümüz gibi lüzumlu tesislerin vücude getirilmesi ve madenin bihakkın işletilmesi 1937 senesinden sonra başlamış ise de bu faaliyet şirketin Etibank'a büyük meblâğlarda borçlanması sureti ile mümkün olabilmiştir. Bankanın câri hesap bakiyesi, bazı senelerde şirketin sermayesini tecavüz eden rakamlara baliğ olmuştur.

İşletme 1945 yılına kadar anonim şirket vasfını muhafaza etmiştir. Eşhas elindeki ufak hisselerle İş Bankası'na ait hissenin Etibank'ça satın alınması neticesin de 1945'ten itibaren bu işletme, Etibank'ın Türkiye Bakır İşletmeleri Müessesesine bağlanmıştır. 1950 senesinde adı geçen Müessesenin lâğvedilmesi üzerine, mezkûr sene Eylül başından itibaren bu işletme müstakil bir Müessese haline getirilmiş ve bu tarihten itibaren Mahdut Mes'uliyetli Ergani Bakır İşletmesi Müessesesi unvanı altında faaliyetine devam etmekte bulunmuştur.

Ergani Bakır İşletmesinde mevcut bulunan başlıca tesisler şunlardır:

- Maden üstü dekovil hattı ( Takriben 14 Km )
- Kompresör dairesi
- Yüksek tevettür hava hattı ( 1500 m )
- Vargel tesisatı
- 1190 rakımında nakliye galerisi
- İzabehane ve tesisatı ( Kapasite senede 10.000 Ton )
- Elektrik santrali
- Flotasyon tesisatı ( Günde 300 Ton )
- Flotasyon tersip havuzları
- Dicle su pompa dairesi
- Su havuzu ve soğutma kulesi
- Tamir ve bakım atelyeleri ve garaj


Kaynak
Türkiye'de Devlet Sanayi ve Maadin İşletmeleri, Sayfa : 319-321

Yazarlar
Kemalattin APAK ( İşletmeler Başkanlığı Müsteşarı )
Cevdet AYDIBELLİ ( İşletmeler Başkanlığı Teftiş Kurulu Başkanı )
Mehmet AKIN ( Sümerbank Genel Müdür Muavini )

Selüloz Basımevi
İzmit-1952





Araştırma Kategorileri
Twitter - @bizmadenliyiz
Son Eklenen Fotoğraf
Ziyaretçi İstatistiği

Aktif  Online Ziyaretçi : 24

Toplam Ziyaretçi Sayısı : 3253339

İlk Yayın Tarihi :   06.12.2006