Atatürk’ün Hatıra Defterinden …
15 Aralık 1916
( Atamızın Maden’i Birinci Ziyareti )

 

Diyarbakır’dan Ergani Madeni’ne hareket. Yolda beş defa pan ( Oto lastiği patlaması) saat 3.30’dan sonra muvasalat. Gece Maden Dairesinde, Mutassarrıf İzzettin Bey’in akrabası. İzzet Paşa Hazretleriyle mülakat hususunda yaverler vasıtasıyla muhabere. Yarımca’da kararlaştırıldı.
NOT : Burada, bugüne ait bir hatırayı nakletmeden geçemeyeceğim:
Birinci Dünya Harbinde ( 16. Kolordu emrine naklimden evvel ) 36. Alayın 3. Taburunda iken Çanakkale Muharebelerine iştirakim sırasında düşmanın, Anafartalar’da karşılaştığımız ve teçhizatının mükemmelliyetiyle maruf, Lord Kitachener ordusu subaylarından ele geçirilien bir tabaka ile yön tayinine yarayan bir pusulayı Çanakkale hatırası olarak muhafaza etmekteyim.
Bunlardan, ibre kısmından başka kapak içinde de ayrı ve müteharrik taksimatı haiz ve bir cep saati büyüklüğünde olan siyah madeni ve fosforlu pusulayı hala saklarım. İçi altın yaldızlı ve dış tarafı fevkalade sanatkarhane işlenmiş gümüş savatlı ve dörtgen şeklindeki hazır sigara tabakasını ise Ordu karargahına giderken bavulumdan çıkarıp ilk defa kullanmaya başladım.
Diyarbakır’dan Ergani Madeni’ne hareketimiz günü hava soğuk olduğu için Paşa, kürklü kaputunu giymiş ve elleri eldivenli olduğu halde otomobille şehirden ayrılarak yola devam ettiği esnada;
– Çocuklar kolayınızda sigara var mı?
Demek suretiyle gösterdikleri arzuya karşı, hemen arkadaşlarından önce davranarak bahsettiğim tabakayı cebimden çıkarıp:
– Buyrun Paşam
Dediğim zaman Kumandan evvela açılmış bir vaziyette uzatılan ve aynı zamanda dikkati çeken tabakayı eline alarak baktıktan sonra:
– Şükrü, bu nereden ?
Hitabında bulunmaları üzerine;
– Paşam Anafartalar’a ilk ihraç hareketinde bulunup hezimete uğrayan düşmanın Lord Kitschener ordusuna mensup subaylardan ele geçirilmiş bir hatıradır. Lütfen kabul buyurmalarını istirham ederim, yolundaki dileğime karşı:
– Hele şimdilik dursun!
Diyerek sigara almakla iktifa buyurmuşlardı.
16 Kasım 1937 Tarihli Ulus Gazetesi
Maden, 15.11.1937
( Atamızın Maden’i İkinci Ziyareti )
(Hususi suretle giden arkadaşımız bildiriyor:) – Atatürk öğle yemeklerini, tabii manzarası ve plajlarıyla Elaziz, Tunceli, Diyarbakir gibi yazı sıcak geçen yerlerin bir sayfiye yeri olabilecek derecede güzel olan Gölcük’te yemişler ve trenlerinden inerek göl etrafında iki saat kadar devam eden tetkiklerde bulunmuşlar, alakadarlara bazı emirler vermişlerdir.
Atatürkün treni saat 14:10’da Maden’e varmıştır. İstasyonda Birinci Umumi Müfettiş ve Diyarbakır Valisi, Kaymakam ve Halk tarafından karşılanmışlardır.
Atatürk burada otomobille bakır madenleri ocaklarına kadar çıkmışlar ve tesisat,inşaat ve maden istihsali hakkında alâkadarlardan malûmat almışlardır.
Maden müdürü B. Şevket TURGUD senede on bin ton temin edecek ameliyat ve inşaat hakkında kendilerine izahat vermiştir. Toprak kısmı kaldırmakta olan cevherin bulunduğu sahadan kasabaya doğru yayan yürüyen Atatürk kendilerini alkışlayan halk arasından geçerek istasyona dönmüşlerdir.
Atatürk saat 15:20’de Diyarbakır’a doğru hareket buyurmuşlardır.
Atatürk 20 yıl önce Ordu Kumandanı olarak bulundukları Diyarbakır’a bugün şeref vermişlerdir. Kop Dağındaki emsalsiz ve büyük zaferi ile o zaman doğu vilayetlerini kurtaran Büyük Önderimiz Türk Milletinin kurtarıcısı olarak büyük tezahürlerle karşılanmıştır. Atatürk’ün trenleri saat 18’de Diyarbakır’a varmıştır.
Merasim yapılmaması hakkındaki emirlerine rağmen Büyük Önder’in geleceğini daha bir kaç gün öncesinden haber alan Diyarbakır halkı, büyük bir şevk ve heyecan içinde istasyona akın halinde gelmişler ve trenin muvasalatında Atatürk’ü büyük ve candan tezahüratla selamlamışlardır.
Atatürk trenden inerek halkın bu candan tezahürlerine iltifatla mukabele etmişlerdir.
Şehir baştan başa elektriklerle tenvir edilmiştir. Halk caddelerde sevinç tezahürleri yapmaktadır.
Diyarbakır emsali görülmemiş bir gece yaşıyor.
Umumi müfettişlik ve hududu dahilindeki vilayet valilieri, Muş valisi BB. Tevfik Sırrı, Van valisi Süheyl, Siird valisi Fevzi, Mardin valisi Halis, Bitlis valisi Rifat, Urfa valisi Kazım, belediye ve halkevi reisleri, encümen azalarından mürekkeb birer heyet vilayetler ve ayrıca Diyarbakır kazalarından kaymakamları reisliğinde birer heyet Atatürk’e tazimlerini arz etmek üzere Diyarbakır’a gelmiştir.