Tarih: 11 Mart 1838
Yer: Tokat
Yazan: Alaman Moltke...
(Asker, Jeolog ve Harita Uzmanı)
...Ben Khalyb'lerin ve Kalde'lilerin bu eski işliklerinde Bakır kalhanelerinin nasıl işlediğini görmeyi merak ediyordum.
Fakat benim ümidim lüzumundan fazla büyükmüş!
Burada maden yok, ya da hiç değilse işletilmiyor.
Maden cevheri Ergani'de topraktan temizlendikten sonra maden külçeleri halinde, altı günlük yoldan kal edilmek için develerle buraya getiriliyor.
Neye buraya getiriyorlar anlayamadım.
Kasabanın ortasından akan bir dereyi tanzim etmeyi düşünememişler, buradan faydalanamıyorlar.
Sefil tahta barakalar içinde ekmekçi fırını gibi iki sıra küçük kal fırını, insanların çektiği körükler ve ağaç kömürü yığınları; işte meşhur Tokat kalhanelerinin bütün vasıfları bundan ibaret...
Kaynak: Helmuth von Moltke, Moltke'nin Türkiye Mektupları, 1999, sayfa: 178
(Not: 11 Mart 1838 tarihinde Tokat'ta bu tespitleri defterine not eden Moltke, bir hafta sonra ise 19 Mart 1838 tarihinde Harput'a gelecek ve daha sonra da 15 Haziran 1838 tarihinde yine defterine şu bilgileri not edecektir: ...Bu dağlar ne maden hazineleri saklamakta, bu hazinelerden ne kadarı da açıkta yatmakta ve sadece işlenmeyi beklemekte. Dicle kumundan bir mıknatısla yüzde elliden fazla demir ayırdık...)
1- TOKAT BAKIR KALHANESİ'NİN YÖNETİMİ (1793-1853), Mehmet Beşirli, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 1, Sayfa: 229-258 (Okumak için linki tıklayınız: http://web.firat....29-258.pdf)
2- XIX. YÜZYILIN İLK YARISINDA TOKAT MEVLEVİHANESİ VE GELİRLERİ İLE İLGİLİ SORUNLAR, Mehmet Beşirli, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 2, Sayfa: 337-373 (Okumak için linki tıklayınız: http://web.firat....37-373.pdf)
Maden - Tokat Hattı...
...Ergani'de çıkarılan ham Bakır, Bozok Sancağı'ndaki deve kervanlarıyla Tokat'a getirilmekte, burada kalhanelerde tasfiye edilip saf hale getirildikten sonra, ilgili kazalardan sağlanan arabalarla Samsun İskelesi'ne, oradan da gemilerle İstanbul'a nakledilmekteydi. Ayrıca 1795'ten önce ve çok az olmakla birlikte bazen sonra da karayoluyla Tokat'tan İzmit'e de Bakır gönderilmiştir. Öte yandan 1781-1782 tarihinde Ergani'deki ham Bakır'ın işlenmek üzere tamamının Tokat'a sevk edilmesinin gerekli olduğuna dair kayıt mevcuttur. Yani Bakır nizamı gereği Ergani'de çıkarılan bütün ham Bakır Tokat kalhanelerine gönderiliyor ve orada tasfiye ediliyordu. Diğer yerlerdeki kalhaneler yıktırılmıştı. Ancak 1793 yılında tekrar açılmasına izin verilen Diyarbakır Kalhanesi'nde de çok az olmakla birlikte Bakır tasfiye ediliyordu...
XIX. yüzyılın başlarında Sultan III. Selim'in kız kardeşi Beyhan Sultan'ın bervech-i malikâne uhdesinde olan Tokad mukata'ası merbûtatından nefs-i Tokad'da vaki dört adet Bakır kalhanesi bulunmaktaydı. Bunlardan birisi Tokat Voyvodalığı'na, birisi Mevlevi Meşihatı'na ve iki tanesi de Medine-i Münevvere fukaralarına aitti. Tokat Mevlevihanesi fukaralarına ait olan kalhanenin arsa bedeli olarak mütevelli olan şeyh efendilere icare ödenmekteydi. Çünkü kalhane arsası Mevlevihane vakfından idi. Çoğu zaman bu kalhanenin yönetimi ve icaresi hususlarında Tokat nuhas emini, voyvodalar ve Mevlevi şeyhleri arasında sorunlar ortaya çıkmıştır. Ancak gerektiği zaman Mevlevihane vakfına ait olan kalhanenin icaresi artırılmaktaydı. 1807 yılında arsa bedeli olarak Mevlevihane şeyhlerine 540, 1819'da da 1.000 kuruş ödenmiş, buna mukabil adı geçen kalhane Tokat nuhas emini tarafından zabt u rabt olunmuştur...
XIX. yüzyılın ilk yarısında Tokat Bakır Kalhanesi 1.000 kadar işçi çalıştıran ve yıllık 5.000 ton çam kömürü kullanarak 1.000 ton civarında Bakır üreten bir tesis idi. 1830 yıllarına kadar oldukça eski metotlarla çalışan bir işletme olarak görünüyordu. Bu amaçla 1835 tarihinde kalhaneyi ıslah etmek amacıyla faaliyete geçildi. 1835'te kalhane nazırı İstanbul'a çağrılarak, Bakır'ın saflık derecesini artıracak çareler görüşüldü. Bu çabalarla işletmenin kalitesi bir miktar artırıldı. Ancak bu defa hem ücretlerin hem de kömür tüketiminin artması ve bilhassa kömür tedarikinin zorlaşması, yeni teknolojik yöntemlerin kullanılması gereğini ortaya çıkardı. 1838-1839 tarihinde Avusturya'dan Gustave Paulini adlı bir maden mühendisi getirilerek, kalhaneyi düzenlemek için incelemeler yapması istendi. Tokat'a gelen mühendis kalhane üzerine araştırmalarına başladı. Kalhanenin geri teknolojisinin ürün kaybına sebep olduğu, tasfiye işlemleri esnasında gereksiz harcamaların yapıldığı tesislerde az üretime nazaran yüksek maliyetin ortaya çıktığını tespit eden Paulini Tokat şehrinin ortasından geçen nehrin kullanılarak, su gücü ile çalışan yeni bir tesisin faaliyete geçmesinin gerekliliğini bir raporla Darbhane-i Amire'ye sundu. Bu rapora istinaden 1840'ların başında Kalhane-i Cedid adıyla 1.000.000 kuruş harcanarak su kuvveti ile çalışan yeni ve modern bir metalürji tesisi kuruldu. Daha sonra tesiste çalışmak üzere Avusturya'dan başka kalifiye mühendis ve ustalar da getirilmeye başlandı. Mühendis Paulini de başmühendis oldu...
Kaynak: Mehmet Beşirli, Tokat Bakır Kalhanesi'nin Yönetimi (1793-1853), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 14, sayı: 1, s.229-236
Ali Rıza Ceylan... Mal Müdürlerinden Maraşlı Ceylân-zâde Ahmet Nuri Efendi ile Hatice Hanım'ın oğludur. 1878 (1295 H.) Maraş'ta doğdu. Elbistan Rüştiyesi'nden orta, Halep İdadisi'nde lise öğrenimini tamamladı. Temmuz 1903'te Mülkiye'nin Yüksek Kısmı'ndan mezun oldu. 8 Eylül 1903'te tayin edildiği Halep Vilayeti, 14 haziran 1904'te nakledildiği Maraş Sancağı Maiyet Memurlukları'nda stajını bitirip kaymakamlığa terfi etti. 4 Haziran 1907'de Gevar, 5 Kasım 1908'de Gevaş, 4 Ekim 1909'da Erciş, 14 Haziran 1912'de 2. defa Gevaş, 29 Aralık 1912'de Şemdinan, 7 Eylül 1913'te 2. defa Erciş Kazaları Kaymakamlıklarına; 4 Mayıs 1915'te Van, 29 Ekim 1915'te Bitlis Vilayetleri Mektupçuluklarına atandı. Bitlis Mektupçusu iken I. Cihan Harbi içinde Çarlık Rusya Orduları'nın Bitlis'i işgali sırasında Ruslara esir düşerek Sibirya'ya sürüldü. 1917'de Komünist İhtilali'nin patlaması ve Komünist İdare'nin Brestlitovsk Antlaşması ile Harp'ten çekilmesi üzerine serbest bırakılıp İstanbul'a geldi. 8 Ağustos 1918'de Adalar (İstanbul) Kazası Kaymakamlığı'na atandı. Bu görevden 27 Şubat 1919'da Çeşme Kaymakamlığı'na nakledildi ise de buraya gitmeyerek Mudanya Kaymakamlığı'na getirildi. Mudanya Kaymakamı iken Milli Hükümet emrine girdi. Mutasarrıflığa terfi ettirilerek 13 Haziran 1920'de Erzincan, 23 Haziran 1921'de Artvin, 25 Nisan 1922'de Kars, 17 Nisan 1923'te Ardahan Sancakları Mutasarrıflıklarına atandı. Mart 1924'te Sancakların, dolayısıyla Ardahan Sancağı'nın kaldırılıp Vilayet haline getirilmesi üzerine Ardahan Valiliği'ne; Mayıs 1925'te Elaziz, Eylül 1926'da Diyarbekir, Aralık 1927'de Mersin, Temmuz 1930'da Tokat Valiliklerine nakledildi. Tokat Valisi iken 23 Ocak 1933'te kendi isteği ile emekliye ayrıldı. 1936 yılında, yeni kurulan, Etibank'ın Hükümet Murakıblığı'na; Türkiş Kömür, Ergani Bakır Madeni TAŞ İdare Meclisi Azalıklarına; Eylül 1941'de Etibank İdare Meclisi Üyeliği'ne getirildi. Bu görevde iken hastalandı. Tedavi edilmekte olduğu İstanbul Ortaköy Sağlık Yurdu'nda 9 Eylül 1948 Perşembe gecesi Hakkın rahmetine kavuştu. 28 yaşında evlenmişti; üç erkek, iki kız evlat babası bulunuyordu. Arapça, Fransızca, Rusça bildiği yazılıdır. "İdari Hatıralarım" adında ve tefrika halinde yayınlanmış bir eseri vardır...
Kaynak: Ali Çankaya, Mülkiye Tarihi, c.III, s.997)
Hürrem Ergun (Müftügil)... 1898 (1314)'de Harput'ta doğdu. Faik Bey ile Fatma Hanım'ın oğludur. Fatma Nimet (1903-1989) Hanım'la evlendi. Fatma Fitnat (1924)'ın babasıdır.
Elaziz Lisesi'ni bitirdi. Yüksek öğrenimini Almanya'da Jena Üniversitesi'nin Felsefe Şubesinde yaptı. 1924 Mayıs'ında Varşova Elçiliği Evrak memurluğuna atandı. Yıl sonunda Milano Konsolosluğu'na, 1925 yılı Mayıs'ında Roma Konsolosluğu'na nakledildi. 1926'da Roma'da Vice Consul oldu. 1927 yılı Temmuz'unda Viyana Müstakil Konsolosluğu'na yükseltildi. 1930 yılı Haziran'ında Hariciye Vekaleti II. Daire I. Şube Şefliği'ne atandı. 1932-1936 arasında görev yaptığı Elaziz Belediye Reisliği'ne seçilmesi dolayısıyla, Hariciye Vekaleti'ndeki görevinden istifa etti.
Elaziz Belediye Reisi iken Tokat Milletvekilliği'ne seçildi. 10 Şubat 1935 tarihli seçim tutanağı ile 1 Mart 1935'te Meclise katıldı ve tutanağı 7 Mart 1935'te onaylandı. İlk iki toplantı yılında Dahiliye Encümeni üyeliği ve katipliği yaptı. Yine, Belediye Kanunu, Bolu Mebusu İsmail Hakkı Uzmay'ın, Kara Avcılığı Kanununa ek kanun teklifini müzakere ve spor teşkilatı kanun layihasını müzakere için kurulan geçici encümenlerde de görev yaptı.
V. Dönem sonunda siyasi hayattan çekildi. 1940'ta Osmanlı Bankası, 1948'de Toprak Mahsulleri Ofisi İdare Meclisi üyeliğine seçildi. 1954-1957 yılları arasından CHP Elazığ İl Başkanlığı yaptı.
Fransızca ve Almanca bilen Hürrem Ergun (Müftügil), XI. ve XII. Dönem seçimlerinde Elazığ'dan milletvekili seçildi.
9 Ocak 1982'de öldü. İstanbul'da Sahrayı Cedit Mezarlığı'nda toprağa verildi.
Kaynak: Türk Parlamento Tarihi, V. Dönem, II. cilt, s.708-709 (Not: Hürrem Ergun (Müftügil); İbrahim Tali Öngören'in damadı idi...)
