Kurtuluş Savaşı sonrası 29 Ekim 1923 tarihinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti, tüm yurtta toplumsal hukuki ve ekonomik atılımlara girişmiştir. Bu arada Maden ilçesi, sahip olduğu zengin bakır yataklarıyla o günkü hükümetlerin dikkatini çekmiş ve madenden ülke ekonomisinin faydalanması için süratle yatırım faaliyetlerine başlanmıştır. Yapılan girişimler sayesinde daha önceleri imtiyazı fesh edilen İtibarı Milli Bankası imtiyazını yenilemiş ve 5 yabancı Şirketle beraber 3 Nisan 1924 tarihinde Ergani Bakır T.A.Ş. 'ni kurmuştur. 3 Milyon lira sermayeli bu Şirketin ortakları;
1- Syndicat d'Entreprises d'Orient (Fransız)
2- Societe Schrader (İngiliz)
3- Kreditanstallt (Alman)
4- Deutche Bank (Alman)
5- Baron Hirsh (Avusturya)
 Maden'deki bakır cevherinin işletilmesini üstlenen Ergani Bakır T.A.Ş. aynı yıl cevherin çıkarılıp işlenebilmesi için dünyanın en son teknolojilerini kapsayan fabrika projesini hazırlayıp harfiyat çalışmalarına başlamıştır. Bırakın fabrika inşaasını projesi bile insana heyecan verecek derecededir. Bu arada savaş sonrası yokluğunda ilçede başlayan yatırım faaliyetleri, yörede bir şölen havası yaratmıştır. Bu faaliyetlerin neticesi ise bellidir, fabrika aş, iş getirmekle kalmayacak modern dünyadaki elektriği, treni, telefonu ... v.s. kısacası medeniyeti ilçenin ayağına getirecektir. Şirket önce fabrika sahasında gerekli olan ön hazırlıkları yapıp şantiyesini kurmuştur. Çalışmalarda kullanılacak olan araç ve gereçlerin getirilmesiyle, imalathane sahasında takriben 500.000 m3 toprak tesviye edilmiştir. Bunun yanında 3 beton ambarı, bir kantin binası, bir geçici elektrik santrali, lokomotif hangarı, gelecek olan tren vagonlarını imalathaneye çıkarmak için vagon asansörü ve tamirhane yapılmıştır. Şirketin tamirhanesi oldukça büyüktür. Tamamen demir iskelet olarak Avrupa'da yapılmış ve burada montaj edilmiştir. Bu tamirhanede torna, tesviye, elektrik, saraçlık ve marangoz tezgahları bulunmaktadır. Ayrıca izabede toplanacak gazları yüksek hava tazyiki ile dağıtacak olan maden bacası yapılmıtır. Bu bacanın yer üstü yüksekliği 63 metredir. Yeraltındaki bölümü ile birlikte 120 metredir. Lokonta olarak kantin binası kullanılmaktadır. Bu binada aynı zamanda toplantı salonları, banyolar ve acil durumlar için klinik bulunmaktaydı.
Ergani Bakır T.A.Ş. nin Çalışma Yapısı
 Ergani Bakır T.A.Ş. çalışmalarını 3 bölüme ayırarak sürdürmekteydi.
Birinci bölüm maden kısmıdır. Bu bölüm bir Türk ve bir Alman yetkilinin idaresindedir. İkinci bölüm inşaat şubesidir. İnşaatın tamamlanmasıyla bu şubenin vazifesi bitecektir. Bu kısımda İsviçreli bir müteahhit, Bavyeralı bir süveyyans ve ilçedeki işçiler çalışmaktaydır. İnşaat şubesinde şirketin yaptığı başlıca yapılardan başka, müdür evi, mühendis evleri, işçiler için tek katlı evler, işçi hastanesi, fırın, bekar evi ve bir ilkokul (Atatürk İlkokulu) ilçeye hediye edilmiştir. İşçilerin yatacak yerleri, içme suyu şirket tarafından karşılanmaktadır. Kurulan ekmek fırınıyla da çalışanların ekmeği temin edilmektedir. Bu ekmek maliyeti fiyatına satılmaktadır. Fırında çalışanların ücretleri ayrıca verilmektedir. Bu dönemde fabrikada 3000-4000 civarı işçi çalışmaktadır. Üçüncü bölüm muhasebe ve eşya kısmıdır. Bu kısmın idarecisi bir Türk'tür. Bütün şubelerin ve idari kısmın hesap işlerine bakmaktadır.
Bu tarihlerde Maden'de iki büyük faaliyet cephesi vardır. Bir tarafta Maden'e kavuşacak demiryolunu bitirmek için gösterilen büyük gayret, diğer taraftan kuruluşundan beri demiryolunun yapılmasına sabırsızlıkla bekliyen şirket faaliyetleri...
1924 yılında başlanan fabrika inşaatı ancak 1938 yılında tamamlanabilmiştir. Fabrika inşaatının planlanan zamandan uzun sürmesinin nedeni ise bölgenin engebeli yapısı ve demiryolu için ihaleyi alan şirketin işi yarım bırakması sebebiyle olmuştur. Bu sebeple inşaat malzemelerini nakli zor olmuş, hemde fabrikada kullanılacak makinalara, ağırlıklrından dolayı, başka nakil imkanı bulunamamıştır. Demiryolunun 1935'te açılmasıyla birlikte bu zorluk giderilmiş ve fabrika 1939'da hizmete girmiştir. 21 Mart 1939 tarihinde başlanan üetimle de aynı yıl 4.233 ton bakır elde edilmiştir.
3 Nisan 1924 yılında kurulan Ergani Bakır T.A.Ş.'deki İtibari Milli Bankasının hisseleri 1927'de İş Bankası'na devredilmiştir. 1935'te kurulan Etibank da diğer hisseleri almıştır. 1944 yılı sonlarında Etibank'ın İş Bankası'na ait hisseleri almasıyla da Ergani Bakır T.A.Ş. tarihe karışarak, fabrika Etibank'a ait bir müessese haline getirilmiştir. (1945) Temel kaynağını Maden İlçesindeki bakır gelirlerinden alan Etibank ise ilerki yıllarda bir çok kuruluşu da bünyesine alarak yurt ekonomisine büyük katkılarda bulunmuştur.
Ergani Bakır İşletmesi Müessesesi, 01.01.1995 tarihinde kapatılarak Etibank Ergani Maden Müdürlüğü statüsüne dönüştürülmüştür. Bu müdürlük yapısı günümüzde de 15-20 çalışanıyla devam etmektedir.
Ergani Bakır İşletmesinde şimdiye Kadar Çalışan İşletme Müdürleri
 Ergani Bakır İşletmesi 1995 yılında yapılan özelleştirme 10 yıllığına Ber-Oner Madencilik Şirketine satılmıştır. 10 yıllık süreçte sadece flotasyon tesisi kullanılmış elde edilen cevher işlenmeden iç ve dış piyasaya satılmıştır. Bakımsızlık sebebiyle çöken ve çürüyen fabrika giderek kullanılmaz hale gelmiştir. İçindeki maddi değerler satılarak fabrika alanı gün geçtikçe boşalmıştır. İşletme hakkını alan şirketin süresinin dolduğu ve şirket sahibinin ilçeye geldiği ilk ve tek gün(?) flotaston tesisleri yanmış ve yaklaşık 1.5 Milyon Ytl lik zarar oluşmuştur.
Maden Ergani Bakır İşletmesi Tesisleri, 2007 yılında yapılan ihale ile 22,6 milyon Ytl bedelle Eti Gümüş A.Ş. 'ye mülkiyet hakkıyla verilmiştir.
Ergani Bakır İşletmesi ile ilgili diğer başlıklar
Araştırmacı : K.Efe ORUÇ
Kaynak:
Geçmişten Günümüze Bakır Maden Lütfi ERGENE - Maden 1995
E.B.İ. Brifing Dosyaları
1986 İlçe Yıllığı |
