Hakemi Use Kazısı
Gönderen Efe - March 01 2005 00:00:00
Hakemi Use Kazısı sonucunda M.Ö. 6100 yılında kullanılmış bakır kapların bulunduğu belirtilmektedir. Kazının yapıldığı yerleşkeler baz alındığında sadece Maden'de bakırın bulunduğunu göz önüne alırsak, Maden'in yaklaşık 8000 yıllık geçmişi olduğunu söyleyebiliriz. Bu da şu anlama gelmektedir; İnsanlar bakırı buldu ve yavaş yavaş medeni bir yaşama geçmeye başladı. Bakırdan kaplar yaptı, bunları hayatlarında farklı amaçlarla kullandı ve bunlara adlar verdi; böylece dil kuramı türedi, farklı kaplar yapıldı, takaslamalar yapıldı ve ticaret kuramı türedi ... kısacası bakırın bulunmasıyla insanoğlu için Maden'de medeniyet başladı, medeni hayat başladı...
Haber Metni
Kısa Bir Değerlendirme
Aşağıda yer alan araştırma-tanıtım yazısında Hakemi Use Kazısına ilişkin bazı sonuçlar yer almaktadır. Yapılan analizlerde M.Ö. 6100 yılında kullanılmış bakır kapların bulunduğu belirtilmektedir. Kazının yapıldığı yerleşkeler baz alındığında sadece Maden'de bakırın bulunduğunu göz önüne alırsak, Maden'in yaklaşık 8000 yıllık geçmişi olduğunu söyleyebiliriz. Bu da şu anlama gelmektedir; İnsanlar bakırı buldu ve yavaş yavaş medeni bir yaşama geçmeye başladı. Bakırdan kaplar yaptı, bunları hayatlarında farklı amaçlarla kullandı ve bunlara adlar verdi; böylece dil kuramı türedi, farklı kaplar yapıldı, takaslamalar yapıldı ve ticaret kuramı türedi ... kısacası bakırın bulunmasıyla insanoğlu için Maden'de medeniyet başladı, medeni hayat başladı...
Binlerce yıl boyunca farklı medeniyetler bu başlangıç merkezi için savaştı ve Maden, sürekli farklı uygarlıkların hakimiyeti altına girdi. En güçlü olan hep Maden için savaştı, kazanınca bakırı aldı, altını çıkardı, zenginleşti. Kap yaptı, araç yaptı, silah yaptı, yine zengin oldu. Hurriler geldi, Akadlar geldi, İşuvalar geldi, Mitanniler geldi, Hititler geldi, Asurlar, Urartular geldi, Bizanslar ve Araplar geldi, Selçuklular, Akkoyunlular geldi, Osmanlılar geldi ve daha nice niceleri geldi; geçti. Maden'deki zenginliği farkeden, gerekli önemi veren zengin oldu, bunu başaramayan hüsranla orayı kaybetti. Osmanlı'da İngilizler sömürdü, Cumhuriyet kuruldu Almanlar sömürdü. Sadece bakırı değil, bakırla birlikte yeraltında yatan diğer zenginliklerimizle birlikte geleceğimizi de çaldı.
Kim bilir, değerlerimize sahip olabilseydik, belki de şu anda Maden, Türkiye'nin en gelişmiş şehir merkezlerinden biri olurdu ve bizde o şehirde yaşayan, o şehrin onurlu insanları olurduk.
Saygılarımla...
K.Efe ORUÇ
Hakemi Use Kazısı
Fotoğraf : Dünyanın ilk aşıkları (~M.Ö. 6100)
Diyarbakır'ın 70 km doğusunda, Dicle (Tigris) Irmağı'nın güney kıyısında bulunan yerleşim, Ilısu Barajı'nın suları altında kalacak alandadır. Hakemi Use 1, olarak adlandırılan esas sit, yaklaşık 120 m çapında ve 4 m yüksekliğinde bir höyüktür ve yerleşim Geç Neolitik ile Demir çağları arasına tarihlendirilmektedir. Bir kaç yüz metre doğuda yer alan Hakemi Use II ise, Orta Çağa aittir.
Sistemli kazılar höyükte ilk kez 2001 yılında başlamış; kısa süren arazi çalışmaları sonucunda höyüğün bir Neolitik yerleşimi olduğu tespit edilmiştir. 2002 kazı sezonunda çalışmalar höyüğün kuzey bölümünde, Dicle'ye paralel şekilde açılan 10x10 m boyutlarındaki 5 açmada sürdürülmüştür. Hakemi Use uzun yıllar yüzeyinde tarım yapılması nedeniyle tahrip olmuştur. Üst katmanlara ait bilgi sadece seramik parçaları ve tahribattan kurtulabilen mezarlardan elde edilebilmektedir. Yerleşimdeki en geç iskan Erken Demir Çağ'da olmuştur. İki kazı sezonunda elde edilen sonuçların ışığı altında Hakemi Use'nin Yeni Assur Dönemi'nden sonra iskan edilmediği anlaşılmaktadır. Bu dönemin altında İ.Ö. II. Binyılın çeşitli evrelerine ait seramik parçaları ele geçmiştir. Seramik parçalarının neredeyse tümü tek renklidir. Bu döneme ait basit toprak mezarlarda yön birliği bulunmamaktadır. Ölüler hocker tarzda gömülmüş, yanlarına mezar eşyası olarak pişmiş toprak kaplar bırakılmıştır. Bazı mezarlarda iskeletlerin boyun kısmında taştan ve kemikten boncuk dizilerinden oluşan kolyeler ele geçmiştir.
2005
2005 yılında güney yamacındaki bakir topraklarda bir sondaj açması kazılmıştır. Bu açma, sitte yerleşimin süreksiz olduğunu ve Geç Neolitik, Orta Asur ve Neo-Asur dönemlerinin ardından terk edildiği konusundaki savları kanıtlamıştır (bkz. 2004 yılı raporu). Daha sonra bu alan bir Orta Çağ mezarlığına dönüştürülmüştür. Mezarlarda hediyelere rastlanması dikkat çekicidir.
Dönem III, Geç Neolitik / Hassuna-Samarra yerleşimine ait beş tabakadan oluşmuştur. Bunlar Demir Çağı etkinlikleri nedeniyle hasar görmüş olmakla birlikte, küçük odalı dikdörtgen evlerden ibarettir. Keramikler belli başlı bir kaç türdedir. Koyu Renk Yüzlü Açkılı Keramikler arasında desen açkılı parçalar ile ayrıca Salat Camisi Yanı'nda rastlanan koyu kırmızı ( "morumsu keramik" ) türleri bulunmuştur. Standart Hassuna keramikleri arasında kırmızı boya üzerine boya ve çizgi bezekli kaplar ile beyaz zemin üzerine kahverengi boya bezekli bir tip yer almaktadır. Tell Sabi Abyad'da bulunanlara benzeyen bitüm-boyalı kaplara ve Hassuna türünden çok Anadolu türüne yakın kırmızı kil astarlı ve açkılı keramiklere de rastlanmıştır. İnce ve nitelikli işçilikle yapılmış Samarra keramikleri büyük olasılıkla ithaldir ve Dönem III'ün tüm tabakalarında bulunup bulunmadıkları henüz kesinlik kazanmamıştır. Her tabakada ayıklama tepsilerine (husking trays) rastlanmıştır. Diğer buluntular arasında Sabi Abyad'da bulunanlarla benzerlik gösteren bir taş mühür dikkat çekmektedir.
Dönem III'e ait yirmi iki mezar kazılarak incelenmiştir. Bunlar kolları ve bacakları göğse çekilerek yerleştirilmiş (flexed) gömüler ve Mezraa Teleilat'ta bulunanla benzerlik gösteren dört hayvan ayaklı kaba bir kabın da aralarında bulunduğu hediyeler içermektedir.
Dönem III, Salat Camisi Yanı'nı izlemekte ve Arkaik Hassuna ile kuzey Samarra dönemleri arasını kapsamaktadır.
2004
Dr. Tekin 2004 araştırma sezonu konusunda aşağıdaki bilgileri vermektedir:
Bütçe yetersizliği nedeniyle 2004 yılı kazı çalışmaları yalnızca iki haftada tamamlanmış ve arazi çalışması kuzey yamaçta bulunan ve tabanında anakayaya kadar inilen 5 x 5 m boyutlarında bir açma ile sınırlı kalmıştır. Bu açmada üç farklı dönem tanımlanmıştır:
Dönem I: M.Ö. 1. binyıl (Erken Demir Çağı / Geç Asur Dönemi)
Dönem II: M.Ö. 2. binyıl (Orta-Geç Tunç Çağı / Erken-Orta Asur Dönemi)
Dönem III: M.Ö. 6. binyıl (Geç Neolitik / Hassuna-Samarra Dönemi)
Şekil 1: Geç Neolitik Dönem mimarisi
Dönem I ve II tarım etkinlikleri nedeniyle zarar görmüş ve yalnızca keramik parçaları ve az sayıda mezar ile belgelenmiştir. En erken dönem (Dönem III) ise beş yapı evresinden oluşmaktadır. Tüm yapılar masif kerpiç (pisé) duvarlı ve dikdörtgen ya da dairesel planlıdır. Ocaklar genelde yapı dışında yer almakta ve benzer biçimde inşa edildikleri izlenmektedir (Şekil 1). Bu tabakalarda bulunan keramikler de benzer niteliktedir (Şekil 2-4). Hakemi Use Geç Neolitik Dönem keramikleri altı gruba sınıflanabilir:
1. Standart tek-renkli keramikler
2. Standart boyalı keramikler
3. Standart astarlı keramikler
4. İnce keramikler
5. Turuncu renkli ince keramikler
6. Yüzü koyu renkli açkılı keramikler
Şekil 2: Geç Neolitik Dönem keramikleri
Şekil 3: Tahıl ayırma tepsisi (husking tray) parçaları
Hakemi Use Geç Neolitik Dönem definleri, mezar eşyası olarak tek-renkli keramik kaplara rastlanan basit toprak mezarlardan ibarettir. Bunların çoğu tek ya da çift bedene rastlanan çocuk mezarları olup, yetişkinlere ait mezarların sayısı sınırlıdır. 2004'te Geç Neolitik Dönem mezarlarında ortaya çıkarılan en dikkat çekici buluntu, metalurjik etkinliklerin varlığına işaret eden, delikli bir havandır. Hakemi Use'nin, Yakın Doğu'nun en önemli bakır yataklarından birine sahip olan Ergani Maden'den fazla uzak olmadığı (yak. 150 km) unutulmamalıdır.
Hakemi Use kazı çalışmaları, Güneydoğu Anadolu'da Hassuna/Samarra Dönemine ait incelenen tek yerleşim olması bakımından büyük önem taşımaktadır. Radyokarbon tarihlemeleri henüz elimize ulaşmamış olmakla birlikte, keramik ve diğer küçük buluntulara dayanarak yerleşimi M.Ö. 6.100-5.950 yıllarına tarihlendirmek mümkündür. Yerleşim Balikh Irmağı üzerindeki Tell Sabi Abyad ile büyük benzerlik göstermekte olup, Hakemi Use tabaka 1-5 büyük olasılıkla Tell Sabi Abyad tabaka 7-4 ile çağdaştır. Hakemi Use aynı zamanda Hassuna/Samarra Dönemine ait kazılmış en kuzey konumdaki yerleşimdir.
Yayınlar
H. Tekin, "Preliminary Results of the 2001 Excavations at Hakemi Use", N. Tuna, J. Greenhalg & J. Velibeyoğlu (yay. haz.), Salvage Project of the Archaeological Heritage of the Ilısu and Carchemish Dam Reservoirs Activities in 2001, Ankara: ODTÜ, TAÇDAM, 2004, 450-62
H. Tekin, "Yukarı Dicle Vadisi'nde Bir Hassuna/Samarra Yerleşimi: Hakemi Use", Anadolu/Anatolia, Ek Dizi no.1 (I.-II. Ulusal Arkeolojik Araştırmalar Sempozyumu), 2004, 263-73
H. Tekin, "Hakemi Use: a new discovery regarding the northern distribution of Hassuna/Samarra pottery in the Near East", Antiquity, 79 nr. 303 (2005)
İnternet Sitesi
Kazı internet sitesi http://www.arkeo.....05.hu.htm adresinde yer almaktadır.
Kaynak
Current Archaeology in Turkey
http://cat.une.ed...